مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

جغرافیای تاریخی تجارت برده در شرق جهان اسلام با تاکید بر خراسان و ماوراءالنهر در سده‌های آغازین اسلامی تا پایان دورۀ سامانیان.

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام، پژوهشگر مستقل. مشهد. ایران
10.22077/tarikh.2026.10275.1010
چکیده
تجارت برده در سده‌های آغازین اسلامی، یکی از پویاترین فعالیت‌های اقتصادی و انسانی در خراسان و ماوراءالنهر بود و به‌واسطه‌ی موقعیت راهبردی این دو منطقه در مسیر راه ابریشم، رونق فراوانی یافت. این پژوهش با تمرکز بر عوامل جغرافیایی، به‌دنبال پاسخ به این پرسش است که چه ویژگی‌های طبیعی و انسانی در گسترش و پایداری تجارت برده در شرق جهان اسلام مؤثر بوده است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که موقعیت ارتباطی خراسان و ماوراءالنهر در میانه‌ی مسیرهای تجاری شرق و غرب، وجود رودخانه‌ها و واحه‌های پرآب مانند جیحون و مرو، و استقرار شهرهای بزرگ در حاشیه‌ی جلگه‌ها و دامنه‌های کوهستانی، از مهم‌ترین عناصر طبیعی مؤثر بر شکل‌گیری شبکه‌های تجارت برده بوده‌اند. افزون بر این، ثبات سیاسی حکومت‌های محلی، امنیت راه‌ها، و حضور بازرگانان چندقومیتی چون راذانیان، سغدیان و خوارزمیان نیز در تداوم این تجارت نقش تعیین‌کننده‌ای داشت. این پژوهش تاریخی با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع جغرافیایی و تاریخی اسلامی، به تبیین نقش جغرافیای طبیعی و انسانی در رونق تجارت برده در خراسان و ماوراءالنهر تا پایان دورۀ سامانیان می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها

  • تاریخ دریافت 18 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 25 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 10 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 20 فروردین 1405