مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

واکاوی جایگاه اوباشان در جامعه ایران در دوره اسلامی تا پایان عصر ایلخانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش تاریخ دانشگاه فرهنگیان، ایران، تهران
چکیده
اوباشان از اقشار اجتماعی مهم جامعه ایران در دوره اسلامی بودند که نقش مهمی در تحولات سیاسی و اجتماعی داشتند. جستار حاضر جهت واکاوی جایگاه اوباشان در مناسبات جامعه ایران در دوره اسلامی تا پایان عصر ایلخانی انجام می‌شود و در پی پاسخ به این سئوالات است که اصطلاح اوباشان در فرهنگ سیاسی ایران در دوره اسلامی تا پایان عصر ایلخانی چه مفهومی داشته است؟ و برای چه گروه‏هایی به کار رفته است؟ نقش و کارکردهای تاریخی و فرهنگی آنها در جامعه ایرانی چه بوده است؟ این پژوهش از نوع پژوهش‌های تاریخی است که بر اساس روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر تحلیل محتوای گزارش‏های تاریخی، انجام گرفته و نتایج پژوهش حاکی از این است که در فرهنگ سیاسی ایران در دوره مذکور، به تمامی گروه‏های ناراضی و معترض و شورشی و وابستگان به نظام قبلی، اوباش اطلاق شده است. خصوصیات مشترک همه‌ی اوباش در این عصر، دزدی، غارت‌گری، راهزنی، آشوب‏گری و عرف‏شکنی است. آنان در باج‏گیری از بازاریان با کارگزاران دولتی همداستان‏اند. به رغم این خصوصیات، روحیه عیاری، پهلوانی و جوانمردی داشتند و یاور زحمتکشان، ضعفا و غربا بودند.
کلیدواژه‌ها

 
کتابنامه
ابن فندق، علی بن زید بیهقی (1396)، تاریخ بیهق، مقدمه و تصحیح و تحشیه از دتر قاری سیدکلیم الله حسینی با دو گفتار از علامه محمد قزوینی و استاد احمد بهمنیار، به اهتمام عبدالکریم جربزه‏دار، تهران: اساطیر.
اهل جامی، جلال‌الدین یوسف (1356 و 1358)، فرائد غیاثی، به کوشش حشمت مؤید، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ج1 و 2.
بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین، تاریخ بیهقی (1388)، مقدمه، تصحیح، تعلیقات، توضیحات و فهرست‏ها از محمدجعفر یاحقی و مهدی سیدی، تهران: سخن.
بوزجانی، درویشعلی (1345)، روضه الریاحین، با مقدّمه و تعلیقات به کوشش حشمت مؤید، تهران: بنگاه ترجمه و نشرکتاب.
تاریخ سیستان (1382)، ویرایش متن جعفر مدرس صادقی، تهران: مرکز.
جامی، ابوالمکارم بن عطاءالملک (1336ق)، خلاصة‌المقامات، چاپ قندهار.
 جامی، ابوالمکارم بن عطاءالملک، خلاصة‌المقامات، نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره ثبت 10067.
جوینی، عطاملک (1386)، تاریخ جهانگشای، به اهتمام شاهرخ موسویان بر اساس تصحیح علامه محمد قزوینی، تهران: دستان، چاپ 2.
 خواندمیر (بی تا)، دستور الوزراء، تصحیح سعید نفیسی، تهران: اقبال.
سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق (1372)، مطلع‌السعدین و مجمع‌البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوائی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، جلد 1، چاپ 2.
سیفی‌هروی، سیف بن محمد ‌بن یعقوب (1385)، تاریخ‌نامه هرات، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: اساطیر.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1386)، قلندریه در تاریخ (دگردیسیهای یک ایدئولوژی)، تهران، سخن.
رازنهان، محمدحسن، مریم عابدینی مغانکی (بهار و تابستان 1395)، «اجامره و اوباش و حکومت شاه عباس اول: هم‏گرایی‏ها و واگرایی‏ها»، دوفصلنامه تحقیقات تاریخ اجتماعی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 56، شماره اول، 59-77.
راوندی، محمد بن علی بن سلیمان (1386)، راحۀ‏الصدور و آیۀ‏السرور در تاریخ آل سلجوق، به سعی و تصحیح محمد اقبال، مقدمه بدیع‏الزمان فروزانفر و مجتبی مینوی، تهران: اساطیر.
گردیزی، ابوسعید عبدالحیّ بن ضحاک بن محمود (1384)، زَین‏الأخبار، به اهتمام رحیم رضازادۀ ملک، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
صاحبی نخجوانی، هندوشاه (1361)، تجارب السلف، با مقدمه و ملحقات امیر سیدحسن روضاتی، اصفهان: نفائس مخطوطات اصفهان.
صادقانی، مجید (1387)، «بررسی وضعیت لایه‌های اجتماعی ایران و کارکرد آنها در فرهنگ و تمدن اسلامی از حمله مغول تا پایان حکومت ایلخانی، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد، اصفهان، رشته تاریخ اسلام، دانشگاه اصفهان.
صادقانی، مجید، میرجعفری، حسین، زواره، ندا (1389)، لایه‌های اجتماعی ایران در عهد مغول، اصفهان: بهشتیان.
 عبید زاکانی، مولانا نظام‌الدین (1393)، کلیات عبید زاکانی، مقدمه عباس اقبال و تصحیح و تحقیق و شرح و ترجمه حکایات عربی پرویز اتابکی، تهران: زوّار، چاپ 6.
 فرقانی، محمد فاروق (1385)، تاریخ اسماعیلیان قهستان، چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر ملی.
قهستانی، حکیم نزاری (1392)، ادب‌نامه حکیم نزاری، به کوشش محمود رفیعی، تهران: هیرمند.
مجد خوافی (1382)، روضه‌ی‌خلد، مقدمه و تحقیق محمود فرخ به کوشش حسین خدیوجم، تهران: دانشگاه تهران، چاپ 2.
محسنی‏نیا، ناصر (1386)، «بررسی واژه اوباش در عربی و فارسی»، نشریه مطالعات ایرانی، شماره 11، بهار، ص 133-166.
مستوفی، حمداله (1387)، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوائی، تهران: امیرکبیر، چاپ‌ 5.
منشی کرمانی، ناصرالدین (1394)، سمط العلی للحضرۀ العلیا، تصحیح و پژوهش مریم میرشمسی، تهران: مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.  
نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر (1387)، تاریخ بخارا، ترجمه فارسی ابونصر احمد بن نصر القباوی و تلخیص محمد بن زفر بن عمر، تصحیح و تحشیه مدرس رضوی، تهران: توس، چاپ 3.
نسائی، تاج‌الدین (مرداد1343)، کارنامه اوقاف در نمونه نظم و نثر فارسی از آثار اساتید متقدم، به اهتمام و تصحیح حبیب یغمایی، تهران: تابان.
نسوی، شهاب‌الدین محمد خرنذری زیدری (1388)، سیرت جلال‌الدین منکبرنی، تصحیح، مقدمه و تعلیقات مجتبی مینوی، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ 4.
نصیری، عبدالرئوف، کریمی، علیرضا (1398)، «قلندران حیدری در جامعه خراسان عهد مغول و ایلخانی»، فصلنامه علمی – پژوهشی تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، سال20، شماره 78. تابستان.
 همدانی، خواجه‌رشیدالدین فضل‌الله (1373)، جامع‌التواریخ رشیدی، به تصحیح و تحشیه‌ی محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران: البرز.
همدانی، خواجه‌رشیدالدین فضل‌الله (1393)، جامع‌التواریخ رشیدی، به کوشش محمد روشن تهران: اقبال، دو مجلد در یک جلد، چاپ 6،.
همدانی، خواجه رشیدالدین فضل‌الله (بی تا)، مکاتبات رشیدی، گردآورنده محمد ابرقوهی، به سعی و اهتمام و تصحیح محمد شفیع، لاهور.
 همدانی، خواجه‌رشیدالدین فضل‌الله (1394)، جامع‌التواریخ (تاریخ مبارک غازانی)، تصحیح و تحشیه محمد روشن  و مصطفی موسوی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب دوره 4 جلدی، چاپ 1.
 
Bibliography
Ahl-e Jami, Jalal al-Din Yusuf (1977), Fara'ed-e Ghiyathi, , edited by Heshmat Moayyed, Tehran: Bonyad-e Farhang-e Iran. vols. 1–2.  [in Persian].
Bayhaqi, Abol-Fazl Muhammad ibn Hossein (2009), Tarikh-e Bayhaqi, introduction, edited text, annotations, explanatory notes, and indexes by Muhammad-Ja'far Yahaghi and Mahdi Seyyedi, Tehran: Sokhan. [in Persian].
Buzjani, Darvish-Ali (1966), Rawzat al-Riyahin, with an introduction and annotations by Heshmat Moayyed, Tehran: Bongah-e Tarjome va Nashr-e Ketab. [in Persian].
Farqani, Muhammad Faruq (2006), Tarikh-e Esma'iliyan-e Qahestan, 2nd ed., Tehran: Anjoman-e Asar va Mafakher-e Melli. [in Persian].
Jami, Abu al-Makarim ibn Ata al-Malek (1917), Kholasat al-Maqamat, Qandahar. [in Persian].
Jami, Abu al-Makarim ibn Ata al-Malek (n.d.), Kholasat al-Maqamat, manuscript, Library of the Islamic Consultative Assembly, accession no. 10067.
Gardizi, Abu Sa'id Abd al-Hayy ibn Zahhak ibn Mahmoud (2005), Zayn al-Akhbar, prepared by Rahim Rezazadeh Malek, Tehran: Anjoman-e Asar va Mafakher-e Farhangi. [in Persian].
Joveyni, Ata Malek (2007), Tarikh-e Jahan-goshay, prepared by Shahrokh Mousaviyan, based on the edition of Allameh Muhammad Qazvini, Tehran: Dastan. 2nd ed. [in Persian].
Hamedani, Khwaja Rashid al-Din Fazlollah (1994), Jame' al-Tavarikh-e Rashidi, edited and annotated by Muhammad Rowshan and Mostafa Mousavi, Tehran: Alborz. [in Persian].
Hamedani, Khwaja Rashid al-Din Fazlollah (2014), Jame' al-Tavarikh-e Rashidi, , prepared by Muhammad Rowshan, Tehran: Eqbal. two volumes in one. 6th ed. [in Persian].
Hamedani, Khwaja Rashid al-Din Fazlollah (2015), Jame' al-Tavarikh (Tarikh-e Mobarak-e Ghazani), , edited and annotated by Muhammad Rowshan and Mostafa Mousavi, , Tehran: Markaz-e Pazhuheshi-ye Mir-e Maktub. 4 vols. 1st ed. [in Persian].
Hamedani, Khwaja Rashid al-Din Fazlollah (n.d.), Mokatabat-e Rashidi, compiled by Muhammad Abrquhi, prepared and edited by Muhammad Shafi'i, Lahore. [in Persian].
Khwandamir (n.d.), Dastur al-Wozara, edited by Sa'id Nafisi, Tehran: Eqbal. [in Persian].
Ibn Funduq, Ali ibn Zayd Bayhaqi (2017), Tarikh-e Bayhaq, introduction, edited text, and annotations by Dr. Qari Seyyed Kalimollah Hosseini, with two essays by Allameh Muhammad Qazvini and Ahmad Bahmany, prepared by Abd al-Karim Jarbazehdar, Tehran: Asatir. [in Persian].
Majd Khafi (2003), Rowzat al-Khold, introduction and research by Mahmoud Farrokh, prepared by Hossein Khadivjam, Tehran: University of Tehran. 2nd ed.  [in Persian].
Mohseni-Niya, Naser (2007), “A Study of the Word Awbash in Arabic and Persian,” Journal of Iranian Studies, no. 11. 133-166. [in Persian].
Monshi Kermani, Naser al-Din (2015), Samt al-Ola lil-Hazrat al-Olya, edited and researched by Maryam Mirshamsi, Tehran: Collection of Literary and Historical Publications of the Endowments of Dr. Mahmoud Afshar Yazdi. [in Persian].
Mostowfi, Hamdollah (2008), Tarikh-e Gozideh, edited by Abd al-Hossein Nava'i, Tehran: Amir Kabir. 5th ed., [in Persian].
Narshakhi, Abu Bakr Muhammad ibn Ja'far (2008), Tarikh-e Bukhara, Persian translation by Abu Nasr Ahmad ibn Nasr al-Qobavi, abridged by Muhammad ibn Zufar ibn Omar, edited and annotated by Modarres Razavi, Tehran: Tus. 3rd ed.  [in Persian].
Nasai, Taj al-Din (1964), Karnameh-ye Awqaf dar Namuneh-ye Nazm va Nasr-e Farsi az Asar-e Asatid-e Motaqaddem, prepared and edited by Habib Yaghma'i, Tehran: Taban. [in Persian].
Nasavi, Shihab al-Din Muhammad Kharnandzi Zeydari (2009), Sira-ye Jalal al-Din Mingburni, edited, with an introduction and annotations by Mojtaba Minovi, Tehran: Elmi va Farhangi. 4th ed.  [in Persian].
Nasiri, Abd al-Rauf, and Ali-Reza Karimi (2019), “Haydari Qalandars in Khorasan Society during the Mongol and Ilkhanid Periods,” Journal of Islamic History Studies, Baqer al-Olum University, vol. 20, no. 78. [in Persian].
Qahestani, Hakim Nezari (2013), Adabnameh-ye Hakim Nezari, prepared by Mahmoud Rafiei, Tehran: Hirmand. [in Persian].
Ravandi, Muhammad ibn Ali ibn Soleyman (2007), Rahat al-Sodur va Ayat al-Sorur dar Tarikh-e Al-e Seljuq, edited by Muhammad Eqbal, with an introduction by Badi' al-Zaman Foruzanfar and Mojtaba Minovi, Tehran: Asatir. [in Persian].
Raznihan, Muhammad-Hasan, and Maryam Abedini Maghanaki (2016), “Ajamreh, Ubas and the rule of Shah Abbas I: convergences and divergences” Biannual Journal of Social History Research, Institute for Humanities and Cultural Studies, vol. 6, no. 1, 59-77. [in Persian].
Sadeqani, Majid (2008), A Study of the Status of Iran's Social Strata and Their Functions in Islamic Culture and Civilization from the Mongol Invasion to the End of Ilkhanid Rule, master's thesis, Department of Islamic History, University of Isfahan, Isfahan. [in Persian].
Sadeqani, Majid, Hossein Mirja'fari, and Neda Zovareh (2010), Social Strata of Iran during the Mongol Period, Isfahan: Beheshtiyan. [in Persian].
Shafi'i Kadkani, Muhammad-Reza (2007), Qalandariyah dar Tarikh: Degardisi-haye Yek Ideolozhi, Tehran: Sokhan. [in Persian].
Sahibi Nakhjavani, Hindushah (1982), Tajarob al-Salaf, with an introduction and appendices by Amir Seyyed Hasan Rowzati, Isfahan: Nafa'es-e Makhtutat-e Isfahan. [in Persian].
Samarqandi, Kamal al-Din Abd al-Razzaq (1993), Matla' al-Sa'dayn va Majma' al-Bahrayn, edited by Abd al-Hossein Nava'i, Tehran: Moasseseh-ye Motale'at va Tahqiqat-e Farhangi. vol. 1, 2nd ed. [in Persian].
Sayfi Heravi, Sayf ibn Muhammad ibn Ya'qub (2006), Tarikhnameh-ye Herat, edited by Gholam-Reza Tabataba'i Majd, Tehran: Asatir. [in Persian].
Tarikh-e Sistan (2003), edited by Ja'far Modarres Sadeqi, Tehran: Markaz. [in Persian].
Obeyd Zakani, Mowlana Nezam al-Din (2014), Kolliyat-e Obeyd Zakani, introduction by Abbas Eqbal, edited, researched, annotated, and translated from Arabic by Parviz Atabaki, Tehran: Zavvar. 6th ed. [in Persian].
 

  • تاریخ دریافت 31 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 22 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 15 دی 1404
  • تاریخ انتشار 22 فروردین 1405