مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

تحلیل گزارش‌های اقتصادی در کتاب اخبارالطوال ابوحنیفۀ دینوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
10.22077/tarikh.2026.10185.1008
چکیده
مباحث اقتصادی و مالی در تاریخ‌نگاری جدید مورد توجه مورخان قرار گرفته است، زیرا انعکاس زندگی مردم در دوره‌های گذشته تنها به رخدادهای سیاسی و اجتماعی محدود نمی‌شود. تحلیل و بررسی رخدادهایی که به شیوۀ زندگی مردم مربوط می‌شود و جنبه‌هایی از زندگی اجتماعی آنان را در بر می‌گیرد، در تاریخ‌نگاری جدید اهمیت بارز دارد. مسئله این پژوهش بررسی و تحلیل گزارش‌های اقتصادی و مالی مطرح شده در کتاب اخبارالطوال اثر ابوحنیفه احمد بن داود دینوری است. با این که اخبارالطوال همچون تواریخ عمومی از حضرت آدم تا زمان مؤلف (متوفی 282ق.) ادامه می‌یابد و بیشتر با تاکید بر ایران نوشته شده ولی به مسائل اقتصادی توجه کرده است. سوال تحقیق این است که مباحث اقتصادی تا چه حدی مد نظر دینوری بوده و در اخبارالطوال تا چه حدی مطرح شده است؟ روش تحقیق در این مقاله توصیفی– تحلیلی است و یافته‌های پژوهش نشان داد با وجود غلبه اخبار و گزارش‌های سیاسی و نظامی در اخبارالطوال، دینوری به صورت ضمنی و تلویحی به مسائل مالی و اقتصادی توجه داشته و داده‌های خوبی ارائه می‌دهد. وی از واحدهای پولی، ارزش اقتصادی غنائم و تاثیر توجه به شرایط مالی بر استحکام حکومت و حتی نهضت‌ها یاد کرده است. استفاده گسترده‌ دینوری از درهم به نسبت دینار ناشی از پرداختن به رخدادهای شرق جهان اسلام و رواج این نوع پول بود. دینوری به صورت تلویحی گزارش‌های اقتصادی را به نوعی ذکر می‌کند که گویا حاکمان و خلفای قدرتمند و دوراندیش به شرایط مالی و اقتصادی حکومت توجه ویژه داشته‌اند.
کلیدواژه‌ها

کتاب‌نامه
ابن منظور، محمد بن مکرم (1408)، لسان العرب، تحقیق علی شیری، بیروت:(بی نا) الطبعه الاولی.
بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر (1337)، فتوح البلدان، ترجمه دکتر محمد توکل، تهران: نشر نقره، چاپ اول.
پزشک، منوچهر (1398)، «ابوحنیفه دینوری» ابوحنیفه؛ دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: دایره المعارف بزرگ اسلامی
جعفرنیا، فاطمه (1388)، «ملاحظاتی درباره تاریخ نگاری و تاریخ نگری ابوحنیفه دینوری»، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، تابستان، شماره 1، صص 54-77.
جلیلیان، شهرام (1391)، «ایران گرایی در اخبارالطوال ابوحنیفه دینوری»، پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، دوره 1 شماره 2، اسفند، صص 25-42.
حر عاملی، محمد بن حسن (1391ق.)، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، تصحیح عبدالرحیم شیرازی و محمد رازی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود (1960)، الاخبارالطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، مراجعه جمال­الدین الشیال، قاهره.
زبیدی، سیدمحمدمرتضی (1414/1994م)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر، الطبعه­الاولی.
شرتونی(خوری)، سعید (1403)، اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1967م.)، تاریخ الرسل و الامم و الملوک، تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: بیروت: دارالتراث العربی، الطبعه الثانیه.
طریحی، فخرالدین (1367)، مجمع البحرین، تحقیق محمود عادل، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
عامر، عبدالمنعم (1960)، الاخبارالطوال، مراجعه جمال­الدین الشیال، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.
عباسی، علی­اکبر و زهرا السادات کشاورز (1399)، «ملاحظاتی در باب نمود اعتقاد به احکام نجوم در تاریخنگاری ابوحنیفه دینوری»، نشریه پژوهشهای تاریخی دانشگاه اصفهان، دوره 12، شماره 3، مهر، صص 1-16.
عباسی، علی­اکبر (1381)، «معرفی، نقد و بررسی اخبارالطوال»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 54-55، اردیبهشت و خرداد، صص 45-50.
عباسی، علی­اکبر (1392)، «نمود ایرانیگری در اخبارالطوال دینوری»، مجله تاریخ دانشگاه رازی کرمانشاه، شمارۀ 2، تابستان، صص25-42.
علی، جواد (بی­تا)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: دارالعلم للملاعین.
فیومی، احمد بن محمد بن علی (1428ق.)، مصباح المنیر، بیروت: مکتبه العصریه، الطبعه الاولی.
قسیم، یاسین (1385)، «اخبارالطوال در بوته نقد و بررسی»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی(فروغ وحدت سابق)، تابستان، شماره 4، صص 41-47.
محمدی‌فر، شماسه (1392)، «ابوحنیفه دینوری»، دانشنامۀ جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1409)، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم: دارالهجره، الطبعه الثانی.
مهدوی دامغانی، محمود (1371)، اخبارالطوال، تهران: نشر نی، چاپ اول.
 
Lewin. L, »Dinawari«, (1991), Encyclopaedia of Islam. Forth Impression, LEIDEN, E.J. ERILL. V.2
 
 

  • تاریخ دریافت 11 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 23 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 14 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 23 فروردین 1405