مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

روابط اقتصادی و تجاری هند با شرق ایران با تأکید بر جایگاه خراسان از اواخر دوره قاجار تا اوائل دوره‌ پهلوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس مدعو دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی بجنورد، بجنورد، ایران
10.22077/tarikh.2026.10119.1004
چکیده
با دست‌یافتن انگلستان به هند مناسبات اقتصادی ایران و هند شکل مهم­تری پیدا کرد. انگلستان برای جلوگیری از نفوذ رقیب دیرینه‌اش، روسیه تلاش می‌کردند در شرق ایران (به‌ویژه سیستان) نفوذ پررنگی داشته باشند. از این رو با حمایت از تجار هندی در منطقه شرق ایران و کشیدن راه‌آهن در برخی از مناطق تحت نفوذش در هند و جنوب ایران، امکان نفوذ در شرق ایران را تسریع بخشید. در این میان، شروع جنگ اول جهانی و شکل‌گیری انقلاب روسیه، نفوذ رقیب دیرینة انگلستان را خواه‌ناخواه در مناطق شرقی ایران به‌ویژه ایالت خراسان محدود ساخت. این مساله بر رونق تجاری هند در مناطق شرقی ایران با وجود کمبود راه‌های مناسب تجاری و کمبود وسایل حمل ‌و نقل جهت حمل ‌مال‌التجاره افزود. با وجود این، تجار هندی در دوره پهلوی از فعالیت صِرفِ تجاری به سوی سرمایه‌گذاری‌های کلان در حوزه‌های اقتصادی در شرقِ‌ایران به‌ویژه شهر مشهد و سرمایه‌گذاری در صنعت نخریسی مشهد، پیش رفتند. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اسناد و منابع موجود به بررسی مناسبات اقتصادی و تجاری و عوامل موثر بر آن و نوع کالاهای مبادلاتی بین ایران و هند در شرق ‌ایران با تاکید بر ایالت خراسان از اواخر دوره قاجار تا اوائل دوره پهلوی پرداخته است.
کلیدواژه‌ها

کتاب‌نامه
اسناد حضور دولت‌های بیگانه در شرق ایران (1382)، به کوشش الهه محبوب‌فریمانی، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی. 
اسنادی از روابط ایران و هند در دوره مظفرالدین شاه (1376)، به کوشش احمد جلالی‌فراهانی، تهران: موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران(1338-1258ش) (1380)، به کوشش تورج امینی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
اوضاع اقتصادی ایران در آغاز قرن بیستم (1376)، گزارش هئیت بازرگانی هند بریتانیا اعزامی به جنوب شرقی ایران(1905-1904)، ترجمه معصومه جمشیدی، محمدتقی حروف‌چین، محمد عوادزاده، مهرنوش میراحسان، تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، چاپ اول.
اولیویه (1371)، سفرنامه اولیویه، ترجمه محمدمیرزا طاهر، تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات.
کرزن، جورج ناتانیل (1362)، ایران و قضییه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی ‌فرهنگی، 2ج، چاپ 2.                                                                                                           
گنج­بخش زمانی، محسن (1389)، «استفاده ابزاری انگلستان و روسیه از توسعه پزشکی و بهداشتی در ایران دوره قاجاریه برای بسط نفوذ ساسی و اقتصادی»، فصلنامه تاریخ پزشکی، سال دوم، شماره 4، پاییز.
-دیکسون، ویلیام ادموند ریچی (1392)، شرقِ ایران گوشه‌ای از جنگ جهانی اول، ترجمه محمود رفیعی، تهران: هیرمند.
رابینو، لویی (1363)، دیپلمات‌ها و کنسولهای ایران و انگلیس، ترجمه غلامحسین میرزا صالح، تهران: تاریخ ایران.
عیسوی، چارلز (1388)، تاریخ اقتصادی ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: گستره، چاپ 3.
گروته، هوگو (1369)، سفرنامه گروته، ترجمه مجید جلیلوند، تهران: مرکز.
  لندور، آرنولد هنری سویچ (1388)، اوضاع سیاسی،اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و بازرگانی ایران در آستانه مشروطیت، ترجمه علی­اکبر عبدالرشیدی، تهران: امیرکبیر.
لیتن، ویلهلم (1367)،  ایران از نفوذ مسالمت‌آمیز تا تحت‌الحمایگی، ترجمة مریم میراحمدی، تهران: سهامی عام.                                       
مابرلی، جیمز فردریک (1369)، عملیات در ایران، ترجمه کاوه بیات، تهران: رسا.   
نجف‌زاده، علی (1392)، گروه‎های مهاجر به مشهد از صفویه تاکنون، مشهد: مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر مشهد.
نجف­زاده، علی و الهی­زاده، محمدحسن (1391)، «بررسی روند ساخت خط تلگراف مشهد- بیرجند- سیستان و مشکلات آن در سال­های 1319-1323هجری قمری»، فصلنامه مطالعات فرهنگی- اجتماعی خراسان، شماره 26، سال هفتم، زمستان.
نجف­زاده، علی (1394)، کنسولگری­ها، مستخدمان و مستشاران خارجی در مشهد، مشهد: انتشارات انصار و سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران مرکز شمال شرق.
ییت،چارلز ادوارد (1365)، سفرنامه خراسان ‌و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد رهبری، تهران: یزدان.
مطبوعات                                                                                                                   
-مهر منیر، شماره 12، سال سوم.
-مهر منیر، شماره 21، سال سوم.
 اسناد
-استادوخ (اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه): 1272ق.، کارتن99، پرونده 25، ص60.
---------------، 1319ق.، کارتن2، پرونده 2، ص133و131.
---------------، 1325ق.، کارتن10، پرونده05، ص30.
---------------، 1302ش.، کارتن54، پرونده6، ص43.
---------------، 1302ش.، کارتن54، پرونده6، ص44.
---------------، 1302ش.، کارتن54، پرونده 6، ص45.
--------------، 1302ش.، کارتن54، پرونده 6، ص47.
--------------، 1302ش.، کارتن54، پرونده 6، ص48.
--------------، 1302ش. کارتن17، پرونده 22، ص1.
--------------، 1302ش. کارتن17، پرونده22، ص23.
--------------، 1302ش، کارتن17، پرونده22، ص2.
--------------، 1302ش.، ک17، پرونده 17، ص5.
--------------، 1302ش.، کارتن17، پرونده 22، ص14.
--------------، 1304ش.، ک38، پرونده47، ص19.
--------------، 1304ش.، کارتن38، پرونده 47، ص60.
--------------، 1304ش.، کارتن38، پرونده 64، ص3.
-ساکما(سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران): 73/24454-240.
-------------- 71/ 24454-240.
-------------- 72-71/24454-240.
-------------- 19/24454-240.
-ساکماق(سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی): 8841.  1/119490، 1/119491، 1/119495، 1/140923، 1/140923، 215/97289، 143/97289، 138-137/97289، 169/97289، 33/97288، 1/137877، 206/146062.
-Gazetteer of Persia(1910) prepared by the general staff, head quarter, India: Simla, volume 1.
-General Staff (1919) Duzdab to meshed via shusp, Birjand, Kain, Jumin and Turbat-i-Haidari, India: Simla, The Government Monotype Press.
 
دوره 1، شماره 1 - شماره پیاپی 1
فروردین 1405
صفحه 85-110

  • تاریخ دریافت 31 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 13 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 12 بهمن 1404
  • تاریخ انتشار 25 فروردین 1405