مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

سادات و تصدّی منصب ریاست شهرها در دوران سلجوقیان (429-590ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ، سیره اهل بیت و انساب، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ایران
10.22077/tarikh.2026.10397.1015
چکیده
در دوران حاکمیت سلجوقیان (429–590ق) بر ایران، حضور و فعّالیّت گستردۀ سادات در عرصه‌های مختلف اجتماعی و موفّقیّت آن‌ها در احراز مناصب حکومتی امری مشهود بود. افراد متعدّدی از آن‌ها به عنوان رئیس برخی از شهرها برگزیده شدند. هدف این پژوهش با تکیه‌ بر روش توصیفی- تحلیلی، پاسخ به این پرسش‌ها است که چه عواملی سبب انتخاب سادات به ریاست شهرها گردید؟ و آن‌ها چه مواضع و فعّالیّت‌هایی داشتند؟ یافته­های پژوهش بیانگر این است که با توجه به جایگاه اجتماعی ممتازی که سادات در جامعۀ عصر سلجوقی داشتند، به ریاست شهرها انتخاب می‌شدند. منصب ریاست شهر از جمله مناصب مهم دیوانی این دوره بود که در اغلب شهرهای شیعه‌نشین، مناطقی از ایران مرکزی و خراسان به سادات تعلّق داشت. ریاست سادات بر شهرها اغلب موروثی بود. رؤسا از بین خاندان‌های متمکّن سادات برگزیده ­شدند. برخی از آن‌ها در رخدادهای سیاسی شهر خود دخالت کردند. برخی دیگر علاوه بر ریاست، دارای مناصب دیگری چون نقابت، قضاوت و حکومت نیز بودند. رؤسای سادات در عرصۀ فعّالیّت­های فرهنگی هم مشارکت نمودند. آن‌ها اهل علم را ستایش کردند ­و در تأسیس مجامع فرهنگی، مانند کتابخانه، مسجد، و مدرسه پیشقدم شدند.
کلیدواژه‌ها

ابن اثیر، ابوالحسن علی بن محمد (1386ق.)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار بیروت للطباعه و النشر.
ابن تغری بردی، جمال­الدین یوسف (1383ق.)، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، وزاره الثقافه و الارشاد القومی، قاهره: المؤسسه المصریه العامه.
ابن جوزی، عبدالرحمان بن علی (1412ق)، المنتظم فی تاریخ الامم والملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیّه.
ابن اسفندیار، محمد بن حسن (1320)، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال، به­اهتمام محمد رمضانی، تهران: کتابخانه خاور.
ابن شهرآشوب، محمد بن علی (1380ق.)، معالم العلماء، نجف: مطبعه الحیدریه.
ابن‌طباطبا، ابی‌اسماعیل ابراهیم بن ناصر (1388ق.)، منتقلة الطالبیه، تحقیق سیدمحمدمهدی سیدحسن خرسان، نجف: مطبعه الحیدریه.
ابن‌طقطقی، صفی‌الدین محمد، (1376)، الاصیلی فی انساب الطالبیین، تصحیح سیدمهدی رجایی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
ابن فوطی، ابوالفضل عبدالرزاق بن احمد (1415ق.)، مجمع آلاداب فی معجم الالقاب، تصحیح محمدکاظم، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
ابن منور، محمد (1366)، اسرار التوحید، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه.
ابو‌الرجاء قمی، نجم‌الدین (۱۳۶۳)، تاریخ الوزراء، به­کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
اذکائی، پرویز (1367)، فرمانروایان گمنام، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
 امیر معزی نیشابوری، محمد بن عبدالملک (1362)، کلیات دیوان معزی، تصحیح ناصر هیری، تهران: مرزبان.
 باخرزی، ابوالحسن علی بن حسن (1405ق.)، دمیه القصر و عصره اهل العصر، کویت: مکتبة دارالعروبه للنشر و التوزیع.
بغدادی، بهاءالدین محمد بن مؤید (1385)، التوسل الی الترسل، تصحیح احمد بهمنیار، تهران: اساطیر.
 بنداری اصفهانی، فتح بن علی (1356)، زبده النصره و نخبه العصره، ترجمه محمدحسین جلیلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
 بیهقی، ابو‌الحسن علی بن زید (1317ق.)، تاریخ بیـهق، تصحیح احمد بهمنیار، تهران: فروغی.
بیهقی، ابو‌الحسن علی بن زید (1385)، لباب الانساب، تصحیح سیدمهدی رجایی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
بیهقی، ابوالفضل (1356)، تاریخ بیهقی، تصحیح دکتر علی­اکبر فیاض، مشهد: دانشگاه فردوسی.
 حسینی، سیدحسن (1403)، اطلس تاریخی سادات ایران (سادات قزوین)، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.
 حسینی، سیدحسن (1402)، اطلس تاریخی سادات ایران (سادات یزد)، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.
حسینی، سیدحسن، هادی وکیلی و علی ناظمیان فرد (1397)، «جایگاه اجتماعی و نقش سیاسی و فرهنگی خاندان حسینی حمزوی در عهد سلجوقی (431-590ق.)»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، سال هشتم، شماره 32، صص48 - 29 .
 حسینی، سیدحسن، هادی وکیلی و علی ناظمیان فرد (1397)، «جایگاه سادات حسینی اعرجی بلخی در عهد حاکمیت ترکان (۶۱۸-۳۸۹ق)، پژوهشنامه خراسان بزرگ، شماره 32، صص71 – 85.
خالقی، هادی (1387)، دیوان نقابت: پژوهشی درباره پیدایش و گسترش اولیه تشکیلات سرپرستی سادات، تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
خواجه رشیدالدین فضل­الله (1387)، جامع التواریخ (تاریخ اسماعیلیان)، تهران: میراث مکتوب.
دهخدا، علی­اکبر (1337)، لغت­نامه، زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سیدجعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.
ذهبی، شمس­الدین محمد (1407ق.)، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت: دارالکتاب العربی.
رازی قزوینی، عبدالجلیل (1391)، نقض، تصحیح جلال­الدین محدث ارموی، قم: مجموعه آثار کنگره بزرگداشت عبدالجلیل رازی قزوینی.
رافعی قزوینی، عبدالکریم (1408ق.)، التدوین فی اخبار قزوین، تصحیح عزیزالله عطاردی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
راوندی، محمد بن علی (1364)، راحه الصدور و آیه السرور، تصحیح محمد اقبال، تهران: امیر کبیر، چاپ 2.
سمعانی، ابی‌سعد عبدالکریم (1408ق.)، الانساب، تصحیح عبدالله عمر البارودی، بیروت: دارالجنان.
----------- (1418ق.)، التحبیر من معجم الکبیر، تحشیه خلیل منصور، بیروت: دارالکتب العلمیه.
سنایی غزنوی، ابوالمجدود بن آدم (1385)، دیوان سنایی غزنوی، به­اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، تهران: سنایی، چاپ 6.
طوسی، محمد بن حسن (1385). الامالی، تهران: موسّسه البعثه.
ظهیری نیشابوری، ظهیرالدین (1332)، سلجوقنامه، تهران: کلاله خاور.
عبیدلی، ابوالحسن محمد (1413ق.)، تهذیب الانساب و نهایه الاعقاب، تصحیح محمدکاظم محمودی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
عبیدلی، احمد بن محمد (1379)، التذکره فی الانساب المطهره، تقدیم سیدمهدی رجائی، قم: کتابخانه آیت­الله مرعشی.
علوی، علی آبادی، سادات، فاطمه و هادی وکیلی (1397)، «بررسی وضعیت سادات و علویان عصر سلجوقی با تأکید بر نقش خواجه نظام الملک طوسی»، مقالات همایش بین المللی هزاره نظام الملک طوسی، ص214 – 231.
عین­القضات همدانی (1362)، نامه­های عین­القضات همدانی، به­اهتمام علی­نقی منزوی و عفیف عسیران، تهران: کتابفروشی منوچهری، چاپ 2.
فارسی، عبدالغافر بن اسماعیل،(1403ق.)، تاریخ نیسابور المنتخب من السیاق، با اشراف محمدکاظم محمودی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فخر رازی، ابوعبدالله محمد (1409ق.)، الشجره المبارکه فی انساب الطالبیه، تصحیح سیدمهدی رجایی، قم: کتابخانه آیت­الله مرعشی نجفی.
قلقشندی، احمد بن علی (1407ق.)، صبح الاعشی فی صناعه الانشاء، شرح و تعلیق محمدحسین شمس­الدین، بیروت: دارالکتب العلمیة.
قوامی رازی، بدرالدین (1334)، دیوان اشعار، تصحیح جلال­الدین محدث ارموی، تهران: چاپخانه سپهر.
کلوزنر، کارلا (1363)، دیوانسالاری در عهد سلجوقی، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر.
مروزی ازوارقانی، ابی‌طالب اسماعیل (1385)، الفخری فی انساب الطالبیین، تحقیق سیدمهدی رجایی، قم: کتابخانه آیت­الله مرعشی.
منتجب‌الدین، علی بن عبیدالله (1404ق.)، فهرست اسماء علماء الشیعه و مصنفیهم، تصحیح سیدعبدالعزیز طباطبایی، قم: مجمع الذخائر الاسلامیه.
میهنی، محمد بن عبدالخالق (1962م.)، دستور دبیری، تصحیح عدنان صادق ارزی، آنکارا: دانشگاه آنقره.
نامعلوم (1317)، مجمل التواریخ و القصص، تصحیح ملک الشعراء بهار، تهران: کلاله خاور
نزهه العیون و نهایه الفنون (شجره نامه ‌آدم تا خاتم)، محل نگهداری ‌موزۀ ‌امامزاده جعفر یزد.
واعظ بلخی، عبدالله بن عمر (1350)، فضائل بلخ، ترجمۀ عبدالله بن محمد حسینی، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
یوسفی­فر، شهرام و صابره آزاده (1390)، «منصب رئیس در شهرهای دورۀ سلجوقی و پیوستگی محلی و اجتماعی آن، مطالعات تاریخ فرهنگی»؛ پژوهشنامۀ انجمن ایرانی تاریخ، سال دوم، شمارۀ هشتم: صص 117 - 139.
Bernheimer, Teresa (2005). "The Rise of sayyids and sadat: The al Zubara and Other 'Alids in Ninth- to Eleventh-Century Nishapur", Studia Islamica, No 100 - 101, pp 49 – 62.
دوره 1، شماره 1 - شماره پیاپی 1
فروردین 1405
صفحه 111-134

  • تاریخ دریافت 13 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 26 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 دی 1404
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1405