مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی شرق جهان اسلام

نقش نوروز و مهرگان در همگرایی اقتصادی تمدن اسلامی( در قرون نخستین اسلامی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف-دانشگاه آزاد واحد تهران جنوب، تهران، ایران.
10.22077/tarikh.2026.10341.1013
چکیده
جشن‌ها و آیین‌های جمعی، همواره به مثابه یکی از دیرینه‌ترین و مقاوم‌ترین ارکان هویت‌بخش جوامع شناخته شده‌اند. این مناسبت‌ها، با وجود تحولات ژرف تاریخی و دگرگونی‌های عمیق در ساختار یک قوم یا ملت، حتی در سخت‌ترین شرایط نیز به حیات خود ادامه داده و پابرجا مانده‌اند. در میان سنت‌های کهن ایران باستان، آیین‌های نوروز و مهرگان از برجسته‌ترین نمودهای این میراث اجتماعی به شمار می‌رفتند که در قرون نخستین اسلامی همراه با مراسم گوناگون برگزار می‌شدند. ماندگاری نوروز و مهرگان معلول علت‌های متعدد از جمله کارکرد اقتصادی و نقش و تاثیر این دو جشن در اقتصاد ارضی و معیشت کشاورزی در تمدن اسلامی به خصوص ایران از دیر زمان تا حال بوده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی – تحلیلی با شیوه کتابخانه‌ای به دنبال پاسخ گویی به این پرسش است که نوروز و مهرگان چه تاثیری در همگرایی اقتصادی تمدن اسلامی داشته است؟ دستاورد پژوهش نشان می‌دهد علاوه بر قداست این دو جشن در آیین زرتشت، مهرگان آغاز فصل کشت و زرع و نوروز آغاز فصل برداشت محصول و پرداخت خراج بوده است. همچنین مردم ایران و پادشاهان ایرانی از دیر زمان در این دو روز به یکدیگر هدیه می‌دادند که این امر مورد تایید دین اسلام، پیامبر، ائمه، خلفای اموی و عباسی قرار گرفت و یک منبع درآمد در دوره اسلامی و همگرایی اقتصادی در تمدن اسلامی محسوب می‌شد که در تاریخ اقتصادی باید بررسی شود و یکی از عوامل تداوم و استمرار این دو جشن در قرون نخستین اسلامی شد.
کلیدواژه‌ها

آموزگار، ژاله (1381)، «گزارشی ساده از گاه‎شماری در ایران باستان»، مجله بخارا، شماره 24.
ابن بابویه، محمد بن علی شیخ صدوق ( 1373)، عیون اخبارالرضا، ترجمه علی‌اکبر غفاری و حمید رضا مستفید، تهران: صدق، ج2.
ابن اثیر، عزالدین (بی تا)، الکامل فی التاریخ، مصحح محمد یوسف الرقافه، بیروت: دارالکتب العلمیه، ج 5.
ابن اثیر، علی بن محمد جزری (1337)، الکامل فی التاریخ، ترجمه محمد توکل، تهران: نقره.
ابن طقطقی، محمد بن علی بن طباطبا (1367)، تاریخ فخری، ترجمه محمدوحید گلپایگانی، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ 3.
ابن شهرآشوب، ابی جعفررشیدالدین محمد (بی‌تا)، مناقب آل ابیطالب، قم: علامه، ج4.
اشپولر، برتولد (1373)، تاریخ ایران در قرون نخستین، ترجمه مریم میراحمدی، تهران: علمی و فرهنگی، ج2.
اشرفی، حمید (1391)، گذری بر گاهشماری، جشن‌ها و اعیاد ایران باستان، تهران: نیمروز.
اصفهانی، ابوالفرج (بی تا)، مقاتل الطالبین، شرح و تحقیق سید احمد صقر، بیروت: دارالمعرفه.
بدیع، محمد(1356)، «نوروز در دوره های اسلام»، جشن نوروز و چهارشنبه سوری و سیزده بدر، تهران: اداره کل نگارش و وزارت فرهنگ و هنر.
بهار، مهرداد (1378)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: آگاه، چاپ 3.
بیرونی، ابوریحان (1377)، آثارالباقیه، ترجمه اکبر داناسرشت، تهران: امیر کبیر.
تقی‎زاده، حسن (1341)، بیست مقاله، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
----------(1316)، گاه‎شماری در ایران قدیم، تهران: کتابخانه طهوری.
الجاحظ، ابوعثمان عمروبن بحر (1308)، تاج، ترجمه حبیب الله نوبخت، تهران: کمیسیون معارف.
-------------(1996م)، المحاسن و الاضداد، مقدمه و شرح علی بوملجم، بیروت: دارالمکتبه الهلال.
الجهشیاری، محمد بن عبدوس(1348)، الوزراء و الکتاب، ترجمه ابوالفضل طباطبایی، تهران: تابان.
خالدیین، هاشم (1956م)، التحف و الهدایا، تصحیح سامی الدهان، قاهره: دارالمعارف مصر.
خاکرند، شکرالله و زردشت، زهرا (1390)، «جشن‌های ایرانی در دوره اول عباسی(132-232ق.)»، جستارهای تاریخی، سال دوم، شماره دوم، پاییز و زمستان، صص 41-23.
خضری، احمد رضا ) 1378)، تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه، تهران: سمت.
خواند میر (1317)، دستورالوزراء، به تصحیح سعید نفیسی، تهران: اقبال.
رضایی، رمضان و دیگران (1389)، «نقش دبیران ایرانی در تاسیس و تکوین دیوانسالاری اسلامی در قرن اول هجری»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال چهل و سوم، شماره یکم، صص43-55.
صفا، ذبیح‎الله (1355)، گاه‎شماری و جشن‎های ملی ایرانیان، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
طباطبایی، محمد محیط (1367)، تطور حکومت در ایران بعد از اسلام، تهران: بعثت.
الطبری، محمد بن جریر(1424هـ ق)، تاریخ الامم و الملوک، بیروت: دارالمکتبه الهلال، ج5.
العاکوب، عیسی(1374)، تأثیر پند پارسی بر ادب عرب، ترجمه عبدا... شریفی خجسته، تهران: خوارزمی.
عبداللهی، رضا (1375)، تاریخ در ایران، تهران: امیرکبیر.
العسکری، ابوهلال (1352هـ ق)، دیوان المعانی، قاهره: مکتبه القدسی، ج1.
طقوش، محمد سهیل (1380)، دولت عباسیان، ترجمه حجت الله جودکی، قم: حوزه و دانشگاه.
طوسی، خواجه نظام الملک (1380)، سیاستنامه، به تصحیح عباس اقبال، تهران: اساطیر.
القلقشندی، احمد بن علی (1407هـ ق)، صبح الاعشی فی صناعه الانشاء، شرح محمدحسین شمس الدین، بیروت: دارالکتب العلمیه، ج2.
کانپوری، محمد عبدالرزاق (1348)، برمکیان، ترجمه سید مصطفی طباطبایی، تهران: کتابخانه سنایی.
کریستین سن، آرتور (1377)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: دنیای کتاب.
 محمدی اشتهاردی، محمد (1376)، «نوروز از دیدگاه اسلام»، نشریه پاسدار اسلام، شماره 183 و 184.
محمدی ملایری، محمد (1374)، فرهنگ ایرانی پیش از اسلام، تهران: توس.
محمدی ملایری، محمد (1379)، تاریخ فرهنگ ایران، تهران: توس، ج1.
محمدی ملایری، محمد (1370)، «نوروز در پیچ و خم تاریخ»، نشریه قافله سالار سخن، تهران: البرز
محمودآبادی، سید اصغر و عباسی، علی‌اکبر(1387)، «فرآیند برگزاری جشن مهرگان در قرون نخستین اسلامی»، فرهنگ، ویژه تاریخ ، شماره 68، صص282-257.
مسعودی، علی بن حسین (1356)، تنبیه الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی.
مسعودی، علی بن حسین ( بی‎تا)، مروج الذهب و معادن الجوهر، تصحیح محمد محی‌الدین عبدالحمید، بیروت: مکتبه الاسلامیه، ج 3-4.
مشکور، محمدجواد (1346)، «نوروز باستانی»، مجله مهر، شماره 1، سال سیزدهم، صص 17-21.
مقدسی، مطهربن طاهر (1381)، آفرینش و تاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه، ج4-6.
مکی، محمد کاظم (1383)، تمدن اسلامی در عصر عباسیان، ترجمه محمد سپهری، تهران: سمت.
نخجوانی، هندوشاه (1313)، تجارب السلف، تصحیح عباس اقبال، تهران: چاپخانه فردین.
نیر نوری، حمید (1356)، «هنگام وقوع نوروز و اول سال ایرانیان»، جشن نوروز و چهارشنبه سوری و سیزده بدر، تهران: اداره کل نگارش، وزارت فرهنگ و هنر.
یارشاطر، احسان (1381)، حضور ایران در جهان اسلام، ترجمه فریدون مجلسی، تهران: مروارید.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (1371)، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی، ج2، چاپ 6.
دوره 1، شماره 1 - شماره پیاپی 1
فروردین 1405
صفحه 135-154

  • تاریخ دریافت 06 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 08 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 30 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1405